Wyobraź sobie koszyk tych samych produktów i usług, który dziś kosztuje 200 zł, a po roku 210 zł. Banknoty w portfelu są te same, ale 200 zł nie wystarcza już na cały koszyk. Kwota w złotych się nie zmieniła. Zmalało to, co można za nią kupić.
Tak działa inflacja, czyli wzrost cen w gospodarce. Główny Urząd Statystyczny (GUS) wyjaśnia, że dla gospodarstwa domowego oznacza ona spadek siły nabywczej pieniądza: przy tym samym dochodzie można kupić mniej.
Na początek: zapisz łączną cenę tych samych trzech do pięciu zakupów dziś i za kilka miesięcy. Procentowa zmiana pokaże, jak zmieniła się cena Twojego małego koszyka. Jak ją policzyć, opisujemy w części „Sprawdź własny koszyk”.
Kwota w złotych i siła nabywcza
Kwota nominalna to liczba złotych na banknocie, rachunku albo wyciągu. Siła nabywcza mówi, ile towarów i usług można za tę kwotę kupić. Te dwie liczby mogą zmieniać się inaczej: saldo może rosnąć, a siła nabywcza mimo to maleć, jeśli ceny rosną szybciej.
Policzmy fikcyjny przykład z koszykiem. Cena wzrosła z 200 zł do 210 zł, czyli o 5%: 10 zł ÷ 200 zł = 0,05. Ile jest teraz warte 200 zł w cenach sprzed roku? 200 zł ÷ 1,05 = 190,48 zł. Za 200 zł kupisz więc 95,24% koszyka. Siła nabywcza spadła o 4,76%, a nie o pełne 5%. Przy małych zmianach ta różnica jest niewielka, przy dużych rośnie.
Co mierzy wskaźnik cen GUS
Inflację w Polsce mierzy wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych. GUS liczy go na podstawie dwóch badań: cen na rynku detalicznym oraz budżetów gospodarstw domowych. To drugie pokazuje, na co przeciętnie wydajemy pieniądze, i wyznacza wagi, czyli znaczenie poszczególnych grup wydatków. Wagi pochodzą z roku poprzedzającego badany rok. W 2026 r. największe wagi mają żywność i napoje bezalkoholowe (około 26%), mieszkanie wraz z wodą, prądem, gazem i innymi paliwami (około 20%) oraz transport (około 10%).
Czytając komunikat GUS, sprawdź trzy rzeczy:
- okres porównania: ten sam miesiąc rok wcześniej, poprzedni miesiąc, grudzień poprzedniego roku albo średnia z całego roku;
- zakres: wskaźnik ogółem albo jedna grupa, np. żywność;
- rodzaj danych: szybki szacunek, czyli pierwszy, wstępny wynik, albo pełne dane podane później. Na przykład dla września 2026 r. szybki szacunek z 30 września pokazał wzrost cen o 4,0% w porównaniu z wrześniem 2025 r., a pełne dane z 14 października 2026 r. o 4,1%.
Różne okresy dają różne liczby. W grudniu 2023 r. ceny były o 6,2% wyższe niż w grudniu 2022 r. Średnio w całym 2023 r. były jednak o 11,4% wyższe niż średnio w 2022 r. Obie liczby są poprawne, tylko odpowiadają na inne pytania. Aktualne komunikaty znajdziesz w dziale wskaźników cen GUS.
Jak zmieniały się ceny w latach 2007–2025
Wykres pokazuje zmianę cen z grudnia na grudzień. W 16 z 19 lat zmiana cen nie przekroczyła 5%. Najszybciej rosły w 2022 r.: w grudniu były o 16,6% wyższe niż rok wcześniej. W latach 2014 i 2015 ceny lekko spadły: w grudniu były niższe niż rok wcześniej o 1,0% i 0,5%.
Wzrost cen w Polsce z grudnia na grudzień, 2007–2025. O ile procent ceny towarów i usług konsumpcyjnych w grudniu były wyższe niż w grudniu poprzedniego roku. Słupki poniżej zera oznaczają spadek cen. Źródło: GUS, miesięczne wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych (grudzień poprzedniego roku = 100), lata 2007–2025.
Rada Polityki Pieniężnej (RPP) ma cel inflacyjny: wzrost cen o 2,5% w skali roku, z przedziałem odchyleń o 1 punkt procentowy w każdą stronę, czyli od 1,5% do 3,5%. To cel na średni okres. W założeniach polityki pieniężnej na 2026 r. RPP zaznacza, że inflacja może okresowo być wyższa albo niższa, także poza tym przedziałem. Ten sam cel przyjęła na 2027 r. (stan na październik 2026 r.). Nawet taki wzrost cen ma znaczenie. Załóżmy, że ceny rosną o 2,5% co roku. Po 10 latach każdy złoty bez odsetek kupi wtedy tyle, ile na początku około 78 groszy.
Co wzrost cen zrobił z 10 000 zł bez odsetek
Weźmy 10 000 zł trzymanych bez odsetek od końca 2006 r. do końca 2025 r. Kwota w złotych przez cały czas wynosi 10 000 zł. Ceny wzrosły w tym czasie łącznie o około 93%, czyli prawie się podwoiły. W grudniu 2025 r. te pieniądze kupowały tyle, ile w grudniu 2006 r. około 5,2 tys. zł, czyli mniej więcej połowę. Inaczej mówiąc: żeby w grudniu 2025 r. kupić to, co w grudniu 2006 r. kosztowało 10 000 zł, trzeba było mieć około 19,3 tys. zł.
Co można kupić za 10 000 zł trzymanych bez odsetek. Siła nabywcza 10 000 zł na koniec każdego roku, w cenach z grudnia 2006 r., według zmiany cen przeciętnego koszyka GUS. Wynik jest przybliżony, bo wskaźniki z grudnia do grudnia GUS podaje z dokładnością do 0,1. Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS (wskaźniki cen grudzień do grudnia, 2007–2025).
Spadek nie był równy. W latach 2014–2015, gdy ceny spadały, siła nabywcza nieco wzrosła. W latach 2021–2023 zmalała o około jedną czwartą: z 7 452 zł do 5 542 zł. Podobny procentowy spadek zajął wcześniej 14 lat, od 2007 do 2020 r.
To wyliczenie na podstawie wskaźników GUS z grudnia do grudnia (grudzień poprzedniego roku = 100), a nie liczba publikowana przez GUS. Pokazuje zmianę cen przeciętnego koszyka, a Twoje wydatki mogły drożeć szybciej albo wolniej. Gotówka ma zalety, np. jest od razu dostępna. Wzrost cen dotyczy jednak każdej kwoty, która rośnie wolniej niż ceny, także salda na rachunku.
Nie znaczy to, że odkładanie traci sens. Wzrost cen zmniejsza siłę nabywczą odłożonych pieniędzy, ale jej nie zeruje: po 19 latach 10 000 zł z przykładu kupowało mniej więcej połowę tego, co na początku. Odłożone pieniądze nadal mogą pokryć nagły wydatek bez pożyczania.
Ten sam rachunek dla gotówki pokazuje mapa zależności. Przy ustawieniach początkowych (10 000 zł, wszystko w gotówce) podaje wartość „po inflacji” 5 169 zł. Mapa liczy ją w cenach z początku 2007 r., czyli tych samych co w grudniu 2006 r. Mapa pokazuje też inne miejsca na pieniądze. Każde ma własne ryzyka i koszty, a wyniki z lat 2007–2025 nie mówią, co będzie dalej. Żadne miejsce na pieniądze nie chroni przed wszystkim naraz.
Dlaczego Twój koszyk może wyglądać inaczej
Wskaźnik GUS to jedna liczba dla przeciętnego gospodarstwa domowego. GUS zaznacza, że dla koszyka zakupów jednego gospodarstwa wzrost cen może być nieco wyższy albo niższy, bo każdy wydaje pieniądze w innych proporcjach. Ludzie często oceniają ogólny wzrost cen po tych rzeczach, które zdrożały najbardziej. Dlatego odczuwany wzrost cen bywa wyższy niż wskaźnik.
GUS liczy też osobne wskaźniki dla wybranych grup gospodarstw domowych. W 2025 r. ceny dla gospodarstw emerytów i rencistów wzrosły średnio o 4,2%, a dla wszystkich gospodarstw o 3,6% (komunikaty Prezesa GUS z 15 stycznia 2026 r.).
Fikcyjny przykład: dwie osoby wydają co miesiąc po 1000 zł na jedzenie i dojazdy. Załóżmy, że w ciągu roku jedzenie drożeje o 2%, a dojazdy o 10%.
- Ola (34 lata) wydaje 300 zł na jedzenie i 700 zł na dojazdy. Po roku te same zakupy kosztują 300 zł × 1,02 + 700 zł × 1,10 = 306 zł + 770 zł = 1076 zł, czyli o 7,6% więcej.
- Stefan (68 lat) wydaje 850 zł na jedzenie i 150 zł na dojazdy. Po roku: 850 zł × 1,02 + 150 zł × 1,10 = 867 zł + 165 zł = 1032 zł, czyli o 3,2% więcej.
Ceny zmieniły się tak samo, a koszyki podrożały o różny procent. Liczby w przykładzie są wymyślone i nie mówią, jak naprawdę drożeją zakupy młodszych i starszych osób. Oba obrazy są przydatne: wskaźnik GUS pozwala porównywać zmianę cen w gospodarce, a własny koszyk pokazuje, co zmieniło się w Twoich wydatkach.
Sprawdź własny koszyk
Wybierz od trzech do pięciu rzeczy, które kupujesz regularnie. Zapisz ich łączną cenę dziś i za kilka miesięcy, najlepiej w podobnym miejscu i w tej samej ilości. Policz zmianę: (nowa cena − stara cena) ÷ stara cena × 100%. Porównaj wynik ze wskaźnikiem GUS za ten sam okres. To obserwacja małego koszyka, a nie miara całego budżetu. Pomaga jednak zrozumieć, dlaczego ta sama kwota wystarcza na inny zestaw zakupów.
Następny krok: przykład z odsetkami, podatkiem i inflacją pokazuje, co dzieje się z siłą nabywczą oszczędności, gdy dochodzą odsetki i podatek. Wzrost cen to tylko jedna z rzeczy, które warto wziąć pod uwagę, gdy porównujesz różne formy oszczędzania. Pozostałe opisujemy w tekście o porównywaniu form oszczędzania i inwestowania.
Źródła
- GUS, Co warto wiedzieć o inflacji? (2019)
- GUS, wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych (słownik pojęć)
- GUS, miesięczne wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych od 1982 r.
- GUS, roczne wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych od 1950 r.
- GUS, Szybki szacunek wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych we wrześniu 2026 r. (30.09.2026)
- GUS, Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych we wrześniu 2026 r. (14.10.2026)
- Uchwała nr 7/2025 Rady Polityki Pieniężnej z 2 września 2025 r. w sprawie założeń polityki pieniężnej na rok 2026 (M.P. 2025 poz. 1013)
- Uchwała nr 6/2026 Rady Polityki Pieniężnej z 8 września 2026 r. w sprawie założeń polityki pieniężnej na rok 2027 (M.P. 2026 poz. 943)
- GUS, komunikat w sprawie średniorocznego wskaźnika cen dla gospodarstw domowych emerytów i rencistów w 2025 r.
- GUS, komunikat w sprawie średniorocznego wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych ogółem w 2025 r.
