Fundusze inwestycyjne i ETF: co kupujesz i jakie koszty ponosisz?

Fundusz inwestycyjny zbiera pieniądze wielu osób we wspólną pulę i lokuje ją na rynkach finansowych, np. w akcje lub obligacje. Za wpłatę dostajesz jednostki uczestnictwa, czyli udział w tej puli. Ich wartość zmienia się razem z wartością tego, co fundusz kupił, i może spaść poniżej wpłaty.

Na początek: jeśli rozważasz fundusz, sprawdź w jego dokumencie z kluczowymi informacjami (KID) wskaźnik ryzyka, koszty i zalecany okres inwestycji. Sam zakup krok po kroku opisuje panel o funduszach w „Jak zacząć”.

Co kupujesz

Polskim funduszem zarządza towarzystwo funduszy inwestycyjnych (TFI) z zezwoleniem Komisji Nadzoru Finansowego (KNF). Według ustawy o funduszach inwestycyjnych statut musi zastrzegać, że fundusz nie gwarantuje osiągnięcia celu inwestycyjnego.

Fundusz otwarty sprzedaje jednostki i odkupuje je na żądanie. Według KNF wpłaty zaczynają się zwykle od 100 zł.
ETF, czyli fundusz notowany na giełdzie, ma odzwierciedlać zmiany wybranego indeksu, np. wskaźnika cen akcji największych spółek z jednej giełdy. Kupujesz go przez rachunek maklerski, jak akcje, po cenach z bieżących ofert.

Fundusz zamknięty zamiast jednostek wydaje certyfikaty inwestycyjne. Ich wykup bywa możliwy tylko w określonych terminach. Certyfikaty niektórych funduszy zamkniętych, w tym polskich ETF-ów, są notowane na giełdzie.

Na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie (GPW) notowane są też ETF-y zagraniczne. Kto zarządza funduszem i kto go nadzoruje, podaje KID w części „Produkt”. Na liście GPW obok ETF-ów są ETC i ETN: to instrumenty dłużne emitenta, a nie fundusze.

Skąd bierze się wynik: fikcyjny przykład

Fundusz otwarty ustala cenę jednostki w dniu wyceny. Dzieli wartość tego, co ma, po odjęciu swoich zobowiązań (wartość aktywów netto) przez liczbę jednostek. Dlatego składając zlecenie, nie znasz dokładnej ceny. Wynik zależy głównie od różnicy cen jednostki przy zakupie i przy odkupieniu.

Pan Robert (61 lat, postać wymyślona) wpłaca 3000 zł do funduszu otwartego bez opłaty manipulacyjnej. Załóżmy, że jednostka kosztuje 50 zł, więc dostaje 60 jednostek. Opłata za zarządzanie jest już uwzględniona w kolejnych cenach. Załóżmy też, że w tym roku nie ma innych odkupień ani sprzedaży papierów wartościowych.

Cena rośnie do 55 zł. Fundusz odkupuje jednostki i wypłaca 3300 zł. Dochód to 300 zł. Podatek 19%, czyli 57 zł, pan Robert rozlicza sam w rocznym zeznaniu PIT-38, więc zostaje mu 3243 zł.
Cena spada do 45 zł. Dostaje 2700 zł, czyli 300 zł mniej, niż wpłacił. Podatku nie płaci, ale zeznanie PIT-38 i tak składa.

Co możesz stracić

Wartość jednostek może spaść poniżej wpłaty. KNF przypomina, że nawet fundusze inwestujące w obligacje mogą okresowo tracić, a wyniki z przeszłości nie gwarantują przyszłych.

Fundusz zwykle rozkłada pieniądze na wiele papierów, więc mniej zależy od jednej spółki. Według KNF w czasie spadków całego rynku akcji (bessy) także taki portfel może tracić. Gdy fundusz inwestuje w walutach obcych, na wynik w złotych wpływa też kurs walut.

Niektóre ETF-y mają zyskiwać, gdy indeks spada (short), albo zmieniać się mocniej niż indeks (z dźwignią). Dźwignia zwiększa zarówno możliwe zyski, jak i możliwe straty. Czy ETF tak działa, sprawdzisz w KID.

TFI może też zmienić zasady, w co fundusz inwestuje (politykę inwestycyjną). Nie masz na to wpływu, a nowe zasady mogą nie pasować do Twojego celu.

Opłaty pomniejszają wynik

Sprzedawca funduszu otwartego może pobrać opłatę manipulacyjną przy wpłacie albo odkupieniu, jeśli przewiduje to statut. Przykład KNF: z wpłaty 100 zł przy opłacie 5% inwestowane jest 95 zł, więc żeby wyjść na zero, fundusz musi zarobić około 5,26%. Przy ETF zamiast tej opłaty płacisz prowizję maklerską.

Stałą opłatę za zarządzanie TFI pobiera z aktywów funduszu przez cały czas, a widać ją w cenie jednostki. Liczy się ją od wartości aktywów netto, a nie od zysku, więc obniża wynik także w roku straty. W polskich funduszach otwartych ta opłata może wynieść najwyżej 2% wartości aktywów netto rocznie (rozporządzenie Ministra Finansów, stan na 17.10.2026). Według KNF funduszy zamkniętych, do których należą polskie ETF-y, ten limit nie dotyczy. Roczne koszty każdego ETF-u sprawdzisz w KID. Z aktywów pokrywane są też inne koszty, a część funduszy pobiera dodatkowo opłatę za wyniki.

10 000 zł przy różnych rocznych opłatach. Fikcyjny przykład, założenia: wynik przed opłatami 5% co roku (nie prognoza; w rzeczywistości wynik się zmienia i bywa ujemny), opłata co roku od wartości na początku roku, bez opłat manipulacyjnych, kosztów transakcyjnych i podatku; obliczenia własne.

Przy opłacie 2% suma opłat przez 20 lat to 5374,07 zł, ale końcowa kwota jest o 8471,87 zł niższa niż bez opłat: pobrane pieniądze nie przynoszą już wyniku. Niższe opłaty same nie przesądzają jednak o wyniku: KNF radzi porównywać też, w co i w jaki sposób fundusze inwestują.

Podatek

Od 2024 r. przy odkupieniu jednostek fundusz nie pobiera podatku, tylko przesyła informację PIT-8C. Dochód, czyli kwotę z odkupienia minus wydatki na zakup, rozliczasz samodzielnie w zeznaniu PIT-38 od 15 lutego do 30 kwietnia następnego roku. Podatek wynosi 19%. Zeznanie składasz też po stracie. Stratę możesz odliczać od dochodów z tego samego źródła, np. ze sprzedaży akcji, przez kolejne 5 lat w limitach, które podaje Ministerstwo Finansów. Sprzedaż ETF rozliczasz w tym samym zeznaniu, też według stawki 19%.

Fundusze i ETF można mieć też na indywidualnym koncie emerytalnym (IKE) i indywidualnym koncie zabezpieczenia emerytalnego (IKZE), a od 2027 r. na osobistym koncie inwestycyjnym (OKI). Te konta mają własne zasady podatkowe, ale nie chronią przed spadkiem wartości.

Kto pilnuje aktywów i czego to nie obejmuje

Fundusz utworzony w Polsce jest odrębną osobą prawną. Jego aktywa przechowuje depozytariusz, zwykle bank albo Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych (KDPW). Pilnuje on m.in., by cenę jednostki liczono zgodnie z prawem i statutem. Jeśli depozytariusz upadnie, aktywa funduszu nie posłużą do spłaty jego długów. KNF może kontrolować TFI i depozytariusza.

Spory z funduszem zagranicznym rozpatrują instytucje kraju, z którego pochodzi, według tamtejszych przepisów. KNF uprzedza, że może to utrudnić dochodzenie Twoich praw.

To wszystko nie chroni przed spadkiem wartości. Jednostki funduszy nie są objęte gwarancją Bankowego Funduszu Gwarancyjnego (BFG), także gdy kupujesz je w banku. Przy ETF: gdy niewypłacalny stanie się polski dom maklerski albo bank prowadzący działalność maklerską, w ograniczonym zakresie działa system rekompensat prowadzony przez KDPW. Firmę z innego państwa Unii Europejskiej obejmuje zwykle system kraju jej siedziby. System nie pokrywa spadku cen. Więcej: „Kto chroni Twoje pieniądze i przed czym?”.

Jak odzyskać pieniądze

Fundusz otwarty odkupuje jednostki na żądanie, w terminie ze statutu, najwyżej w 5 dni roboczych, nie licząc okresu zawieszenia. Pieniądze wypłaca niezwłocznie po odkupieniu. Fundusz może zawiesić odkupywanie na 2 tygodnie, gdy w ostatnich 2 tygodniach odkupienia i żądania odkupienia przekroczyły łącznie 10% wartości jego aktywów. Może to zrobić także wtedy, gdy z przyczyn od niego niezależnych nie da się wiarygodnie wycenić istotnej części aktywów. Za zgodą KNF zawieszenie może trwać do 2 miesięcy albo wypłaty mogą być rozłożone na raty do 6 miesięcy.

ETF sprzedajesz na giełdzie podczas sesji, a kwota zależy od ofert kupujących. W funduszu zamkniętym TFI może zmienić zasady wykupu certyfikatów.

Jak sprawdzić fundusz przed decyzją

KID ma jednolity układ w całej Unii Europejskiej. KNF zwraca uwagę na:

wskaźnik ryzyka od 1 do 7: 1 to najmniejsze wahania, ale nie brak ryzyka, a już 4 lub 5 oznacza stosunkowo wysoką zmienność, typową np. dla funduszy akcji;
scenariusze wyników, które nie są prognozą;
wpływ kosztów na zwrot, liczony z najwyższymi możliwymi opłatami manipulacyjnymi;
zalecany okres inwestycji.

Dane z KID funduszy otwartych i polskich ETF-ów zestawia porównywarka KNF „Wybieram fundusze”. Sprzedawcę sprawdź w wyszukiwarce podmiotów KNF i na liście ostrzeżeń publicznych.

Jedno ćwiczenie przed decyzją

KNF radzi inwestować tylko pieniądze, które nie będą potrzebne w codziennym życiu. Otwórz KID jednego funduszu i kartę porównania. Na górze karty wpisz termin użycia pieniędzy. W kolumnie A zapisz z KID wskaźnik ryzyka w wierszu „Co może obniżyć wartość”, wpływ kosztów na zwrot w wierszu „Koszty stałe lub procentowe” i zalecany okres w wierszu „Okres lub data zakończenia”. Opłatę manipulacyjną sprawdź u sprzedawcy i wpisz w wierszu „Koszty jednorazowe”. W kolumnie B rozpisz scenariusz, w którym wartość jednostek spada o 20%, i policz, ile zostanie z wpłaty po kosztach. Brakujące dane zapisz jako pytania.

Potem wróć do tekstu o celu i zasadach porównywania i sprawdź koszty, podatki, ryzyko i dostęp.

Pierwsze kroki i budżet

Ochrona i pomnażanie

Świadome inwestowanie